Zewnętrzna błona każdej komórki zawiera sensory, mówiące jej, kiedy ma rosnąć czy mnożyć się. Kiedy sensory zostaną zniszczone przez jakąś niepożądaną substancję chemiczną powstaje nowotwór. Każda komórka zawiera także instrukcje kierujące jej zachowaniem oraz zachowaniem się przyszłych komórek. Są one zawarte w genach, wpisanych w DNA (materiał kodu genetycznego znajdujących się w każdej komórce). Jeżeli jakaś substancja chemiczna zostanie wprowadzona do organizmu i zniszczy DNA, komórka może zacząć zachowywać się „źle”- dzieląc się i produkując nowe wadliwe komórki

Niektórzy z nas posiadają uśpione geny, które – obudzone przez jakiś konkretny bodziec – mogą wywoływać raka. Te nowotworowe geny nazywają się onkogeny, które mogą być aktywowane przez pewną liczbę niepożądanych substancji chemicznych. Czynniki, które mogą wywoływać raka nazywamy rakotwórczymi

Medycyna klasyczna uznaje ważność następujących czynników

• Niedożywienie i nadmierna kaloryczność posiłków w dzieciństwie
• Czynniki genetyczne
• Zakażenia najprawdopodobniej wirusowe. Wiadomo, że do groźnych pod tym względem należą: ludzki wirus brodawek, wirus zapalenia wątroby typu B, niektóre typu opryszczki oraz wirus HIV (ludzki wirus niedoboru odporności)
• Substancje chemiczne, np. azbest, metale, węglowodory, składniki rozpuszczalników, tzw.. olefiny. związki N-nitrozowe w dymie tytoniowym, niektóre związki chemiczne wytwarzane przez organizmy żywe, np. aflatoksyny (pleśń rosnąca na pożywieniu, zwłaszcza na nieświeżych produktach zbożowych)
• Niedobory- zwłaszcza witamin A, C, E, selenu i włókna roślinnego
• Promieniowanie- ultrafioletowe, gamma i rentgenowskie
• Przewlekłe drażnienie
• Uszkodzenie układu odpornościowego
• Wiek- w związku z naturalnymi zaburzeniami podziału komórkowego.
• Czynniki psychiczne. Wiadomo na przykład, że rak sutka powstaje częściej u kobiet, które w ciągu dwóch lat poprzedzających zachorowanie doznały poważnego wstrząsu psychicznego, spowodowanego np. przez owdowienie lub rozwód

Do głównych czynników fizycznych zaliczamy promieniowanie jonizujące, tj. promieniowanie uzyskiwane w lampach rentgenowskich, betatronach, akceleratorach, oraz promieniowanie emitowane przez pierwiastki promieniotwórcze. Zastosowanie promieniowania jonizującego zarówno w medycynie, jak i w przemyśle zwiększyło zagrożenie ludności badanej oraz stykającej się zawodowo ze źródłami promieniowania jonizującego. Obliczono, że dawka 1 rad podana w ciągu roku na całe ciało może wywołać rozwój 4 przypadków raka na 100 000 osób, które otrzymały tę dawkę. Udoskonalenie aparatury diagnostycznej, z zastosowaniem wszystkich rozwiązań zmniejszających ekspozycję badanych, sprawiło, że mimo zwiększonej liczby badań narażenie na promieniowanie zmniejszyło się. W medycynie istnieje surowo przestrzegana zasada dotycząca maksymalnego ograniczenia wskazań do badań przy zastosowaniu promieniowania jonizującego.

Do czynników fizycznych zalicza się również promieniowanie nadfioletowe, którego źródłem jest słońce oraz lampy kwarcowe. Nadmiar promieni nadfioletowych jest czynnikiem usposabiającym do rozwoju raka skóry, szczególnie u rasy białej (w tym u rudowłosych).

Do czynników chemicznych należy grupa związków i pierwiastków chemicznych dostających się do powietrza, gleby i wody. Stosunkowo dużo substancji rakotwórczych znajduje się w powietrzu (spaliny samochodowe i dymy fabryczne). Są to policykliczne węglowodory aromatyczne i niektóre metale. Skażenie środowiska tymi związkami zwiększa się w miarę wzrostu uprzemysłowienia i urbanizacji danego regionu.

Specyficzne rozmieszczenie geograficzne pewnych nowotworów może zależeć również m.in. od sposobu odżywiania się ludzi w różnych rejonach świata. Zaobserwowano np., że w Japonii, Islandii, Finlandii i Chile rak żołądka występuje znacznie częściej niż w innych krajach. Faktu tego nie można tłumaczyć zjawiskami genetycznymi, czego dowiodły badania populacji migrujących. Analiza środowiska wykazała natomiast, że w powstaniu tej choroby odgrywa rolę nadmiar dobór pewnych składników pokarmowych. I tak czynnikami usposabiający okazały się produkty wędzone (węglowodory aromatyczne) przy małej podaży owoców cytrusowych, jarzyn, mleka, a także witamin E i C. Do czynników szkodliwych zalicz się również pochodne azotowe, nitrozoamininy aflatoksyny, jak również niektóre barwniki środki konserwujące produkty spożywcze Wykazano również, że niskie spożycie białek sprzyja procesom rakotwórczym.

Palenie papierosów jest jednym z niezbicie udokumentowanych czynników rakotwórczych. W zależności od liczby wypalanych papierosów i czasu trwania nałogu ryzyk zachorowania na raka płuca, krtani i raki pęcherza wzrasta od kilku do kilkunastu razy Alkoholizm, zły stan higieny jamy ustnej ora; niedożywienie są również zaliczane do czynników zwiększających ryzyko zachorowanie na raka, szczególnie górnych dróg oddechowych oraz górnego odcinka przewodu pokarmowego.

W świetle aktualnych badań do czynników, które w określonych warunkach mogą mieć pewien wpływ rakotwórczy, zalicza się niektóre leki, a szczególnie obniżające obronność organizmu (tzw. leki immunosupresyjne) oraz preparaty hormonalne, np. estrogeny. Istnieją dowody wskazujące na pewną rolę estrogenu w rozwoju raka trzonu macicy. Ocena działania stosowanych doustnie preparatów hormonalnych hamujących owulację (środki, antykoncepcyjne) wymaga dalszych spostrzeżeń epidemiologicznych i klinicznych.

Czynniki biologiczne. Rola wirusów, bakterii oraz innych mikroorganizmów w rozwoju nowotworów nie została jeszcze definitywnie rozstrzygnięta. Wiele badań wskazuje, że wirusy pełnią rolę predyspozycji do zachorowania na pewne nowotwory. Udowodnienie udziału wirusów w etiologii nowotworów jest niezmiernie trudne, ponieważ sama ich obecność w tkance nowotworowej nie wy- starcza do rozwoju nowotworu, lecz musi zaistnieć zbieżność działania wielu czynników, zarówno śródkomórkowych, jaki i pozakomórkowych.
Najlepiej poznano zależność między zakażeniem pasożytem Schistosoma a rozwojem raka pęcherza moczowego w niektórych krajach, np. w Egipcie, Iraku i Sudanie. Również stwierdzono związek przyczynowy pomiędzy rozwojem raka wątroby a przypadkami zakażenia pasożytami rozpowszechnionymi w krajach tropikalnych i na Dalekim Wschodzie (bilharcjoza jelitowa).

Czynniki obyczajowe. Należy rozróżniać ryzyko zachorowań na raka związane z nieprzestrzeganiem zasad higieny życia seksualnego oraz ryzyko wynikające z działania czynników hormonalnych. Zachorowalność na raka szyjki macicy jest wyższa u kobiet zamężnych niż u dziewic, wyższa u kobiet, Które wcześnie rozpoczęły życie seksualne i miały więcej niż jednego partnera. Rak szyjki macicy występuje częściej u wieloródek. Zachorowalność na ten nowotwór jest w Izraelu ok. 6 razy niższa niż w Szwecji. Żydówki bardzo rzadko chorują na raka szyjki macicy, podobnie jak kobiety pochodzące ze środowiska cechującego się wysoką higieną osobistą mężczyzn. Wpływ życia seksualnego na rozwój raka sutka kształtuje się odmiennie. Kobiety chore na raka sutka cechuje późniejszy wiek zawierania małżeństwa i zachodzenia w ciążę oraz niższa rozrodczość w porównaniu z grupą kontrolną kobiet zdrowych. Przytoczone dane wskazują, że cechy populacyjne chorych na raka szyjki macicy i na raka sutka są odmienne.

Rak prącia jest prawie nieznany u Żydów, dokonujących obrzezania w 8 dniu życia dziecka, oraz w innych populacjach, w których zabieg ten wykonuje się nie później niż w ciągu dwu pierwszych lat życia. Przypuszcza się, że obrzezanie zmniejsza ryzyko rozwoju raka prącia, ponieważ ułatwia zachowanie higieny.

Zawodowe czynniki rakotwórcze. Szczególny problem stanowi zawodowe narażenie na niektóre czynniki rakotwórcze z uwagi na częściej występujące w tych warunkach wyższe dawki tych czynników i ich przewlekłe oddziaływanie. W etiologii nowotworów zawodowych zasadniczą rolę odgrywają związki chemiczne oraz promieniowanie jonizujące. W tabeli 1 przedstawiono rakotwórcze czynniki zawodowe, narząd wybiórczo podatny względne ryzyko.
Nowotwory zawodowe, najczęściej rozwijają się w skórze, w układzie moczowym w drogach oddechowych, tj. w narządach narażonych na bezpośredni kontakt z czynnikami rakotwórczymi lub produktami ich przemiany w czasie ich wchłaniania lub wydalania. Między działaniem czynnika rakotwórczego a rozwojem nowotworu zawodowego upływa często długi okres utajenia choroby, jak również nowotwór może się rozwinąć wiele lat po zaprzestaniu kontaktu z bodźcem rakotwórczym.

Czynniki rakotwórcze wewnętrzne (organiczne) obejmują czynniki genetyczne, hormonalne i immunologiczne.

Wydaje się, że rozwój nowotworów uwarunkowany jest współdziałaniem czynników środowiskowych i genetycznych, jakkolwiek niewystarczający zasób informacji nie pozwala jeszcze na dokładne wyjaśnienie udziału czynników genetycznych w powstawaniu nowotworów. Nowotwory rozwijające się na podłożu zaburzeń genetycznych określa się mianem dziedzicznych. Mogą się one ujawniać zarówno w dzieciństwie, jak i u osób dorosłych.

Do nowotworów dziedzicznych, występujących u dzieci zwykle do 5 roku życia, należą m.in. nerczak zarodkowy, siatkówczak zarodkowy, a u osób dorosłych- — rak jelita grubego, rozwijający się na podłożu rodzinnej polipowatości, a rak skóry i czerniak na podłożu skóry pergaminowej i barwnikowej, który jest klasyczną chorobą O podłożu genetycznym.
Prócz wymienionych nowotworów istnieją pewne dziedziczne, genetycznie uwarunkowane zaburzenia rozwojowe, które w ok. 10% przypadków mogą stać się podłożem rozwoju nowotworów złośliwych.
Zaburzenia hormonalne i zależne od nich nowotworowe rozrosty tkanek mogą wystąpić w organizmie wówczas, gdy z jakichkolwiek przyczyn nastąpiła zmiana:

• wrażliwości tkanek na dany hormon,
• stężenia hormonów we krwi ponad granice zaprogramowane genetycznie.
Obecnie wiemy, że niektóre zaburzenia hormonalne mogą sprzyjać rozwojowi raka sutka i trzonu macicy.

Udział czynników immunologicznych w procesie rozwoju nowotworów wydaje się bezsporny. Dowodem klinicznym jest zwiększona zachorowalność na nowotwory złośliwe układu chłonnego u osób z wrodzonymi niedoborami w systemie obronnym, u chorych leczonych przewlekle lekami obniżającymi odporność organizmu oraz dzieci w starszym wieku , u których zmniejsza się odporność organizmu

Co przyspiesza raka?

Podczas gdy cały proces zmiany funkcjonowania komórek wywołanej przez niepożądane substancje chemiczne oznacza początek procesu powstawania nowotworu, sam w sobie nie stanowi zagrożenia nowotworem złośliwym. W rzeczywistości takie zmiany komórkowe następują w naszym organizmie przez cały czas, produkując indywidualne przed- nowotworowe komórki, znajdowane i niszczone przez nasz system odpornościowy,

Aby komórki nowotworowe przetrwały i zwyciężyły, muszą się namnożyć i zaatakować tkankę otaczającą. następnie powstałe skupisko komórek musi stworzyć własny system obrony i własny dopływ krwi. Istnieje klika substancji i okoliczności, które mogą wesprzeć lub utrudnić rozwój nowotworu w tym stadium.. na przykład niektóre substancje chemiczne nie inicjują raka lecz tylko wspomagają jego rozwój. Nazwano je kancerogenami epigenetycznymi.

Nawet jeśli wzrost masy nowotworowej jest przyspieszony przez ekspozycje na niepożądane substancje chemiczne, nadal musi ona rozwinąć się do takiego stadium, kiedy będzie wystarczająco silna, aby przezwyciężyć siły odpornościowe organizmu. System odpornościowy produkuje wielką liczbę Komorek naturalnych zabójców (NK), które są zdolne do zniszczenia większości komórek nowotworowych. W przypadku spożywania dużej ilości alkoholu hamowana jest zdolność systemu odpornościowego do produkcji komórek NK, wtedy prawdopodobieństwo rozwoju raka jest większe. Szczególnie niewskazane jest łączenie picia alkoholu z paleniem papierosów; kancerogeny w dymie tytoniowym mogą wywołać raka, a alkohol przyspieszy jego rozwój.

Jednak nawet jeśli masa nowotworowa wytworzy swoje własne siły obronne i dopływa krwi, to sam ten fakt nie musi oznaczać, że chory jest nie do uratowania. od reakcji danej osoby zależy to, czy taka masa nowotworowa przejdzie w stadium przerzutów, wyzwalając mobilne komórki nowotworowe, które stworzą nowotwór wtórny w innych rejonach organizmu. Niektóre składniki pokarmowe redukują ryzyko przerzutów, inne natomiast przyspieszają je

Źródło: Patrick Holford- Rakowi powiedz nie; Rajendra Sharma- Encyklopedia zdrowia dla całej rodziny; Kaziemierz Janicki- Domowy poradnik medyczny PZWL