Wosk jest wydzieliną gruczołów zlokalizowanych na brzusznej stronie brzusznej pszczoły robotnicy. Wosk płynny wydostaje się za pomocą kanalików na powierzchni oskórka i zastyga w nim w postaci białych cienkiej łusek.

Organizm pszczoły wytwarza wosk z węglowodanów. Największy rozwój gruczołów woskowych u pszczół przypada na okres od 12 do 18 dnia jej życia. Zdarzają się przypadki, kiedy zapotrzebowanie rodziny pszczelej na wosk jest duże oraz występują optymalne warunki (obecność matki, dopływ nektaru, temperatura 32-36°C), do produkcji wosku mogą być zdolne robotnice nieco młodsze i nieco starsze.

Plastry zazwyczaj zbudowane są ze świeżego wosku, ale wczesną wiosną do budowy używany jest domieszka wosku ze starej woszczyzny. Jedna łuska woskowa waży przeciętnie od 0,0008 do 0,002 g. Na 1kg wosku potrzeba jest około miliona łuseczek.

Właściwości fizyczne i chemiczne wosku

Wosk to ciało stałe o drobnokrystalicznym, matowym przełomie charakteryzującym się słanym zapachem miodowym. Pomimo łamliwości dają się ugniatać plastycznie pod palcami. Barwa wosku jest zróżnicowana, od białej do odcienia zielonkawego i ciemnobązowago. Barwa wosku zależy od barwników, które migrują niego z kitu pszczelego oraz pyłku niektórych gatunków roślin. Zapach wosku kształtują rośliny, z których pszczoły pobierały nektar. Ciężar właściwy wosku w temperaturze pokojowej waha się od 0,956 do 0,969. Wraz ze wzrostem temperatury, ciężar właściwy wosku ulega zmniejszeniu.

Ważną właściwością wosku jest jego temperatura topnienia, która jest tym wyższa im wyższa jest temperatura topnienia wosku pozyskiwanego z wytopionego suszu.

Wosk stanowi mieszaninę kwasów, hydroksykwasów, alkoholi jednohydroksylowych i dwuhudroksylowych (diole), estrów i węglowodorów.

W wosku występują następujące kwasy i alkohole:

• kwas palmitynowy
• kwas cerotynowy
• kwas melisowy
• alkohol berylowy
• alkohol mirycylowy

Wosk bogaty jest w substancje zapachowe (estry kwasu octowego, masłowego oraz walerianowego) oraz żółty barwnik- chryzynę, która łącząc się z metalami (glin, żelazo, miedź) daje barwne związki.

W wyniku przerobu przez pszczelarzy surowców woskowych otrzymuje się bardziej lub czysty. Najczystsza forma miodu pochodzi z topiarki słonecznej, do której wkłada się jasne nadbudowy plastrów, wyłamane plastry. Można dodawać również osklepiny po wcześniejszym dokładnym osączeniu z nich miodu.

Ze starych plastrów, które zostały wycofane z gniazd, najczęściej wyciska się wosk przy pomocy prasy, a rozpuszczalnikiem jest gorąca woda lub para wodna. W zboinach po prasach i po gotowaniu pozostaje od 18 do 54% wosku, co jest ewidentna startą wosku. Bardzo dobre prasy z dużym naciskiem tłoka i dobrym przenikaniu pary przez ładunek również nie wykorzystają w całości wosku, zastaje go do 23%. Zboiny powinno wyekstrahować rozpuszczalnikami chemicznymi: benzyną, benzenem, czterochlorkiem węgla acetonem, chloroformem.

Wosk po wydobyciu należy oczyścić, klarować, dzięki czemu przez długie lata nie ulega zepsuciu. Woszczyzna z kolie nie powinna być długo przechowywana, ponieważ może zostać zaatakowana i zniszczona przez motylicę.

Wosk zbudowany jest z węgla, wodoru oraz tlenu. W celu odróżnienia go od innych wosków naturalnych określa się jego liczbę kwasową, liczbę zmydlania, estrową, jodową oraz stosunkowa

Do najczęstszych zafałszowań wosku dochodzi poprzez zmieszanie go z parafiną, cerezyną oraz stearyna, jako tańszymi produktami. Zafałszowanie ze względu na zmianę barwy, zapachu i przyczepności łatwo wykryć organoleptyczne.

Uszlachetnianie wosku

Wosk o niejednolitej, ziarnistej strukturze oraz barwie (zbyt ciemnej) przystępuje się do uszlachetnia produktu, na które składa się:

• klarowanie
• bielenie

Klarowanie stosuje się w przypadki obecności niejednolitych kręgów wosku. Należy je ponownie rozpuścić w naczyniu walcowatym czystym z niewielką ilością wody i wstawia się to specjalnego termosu. Po upływie 30 minut należy zebrać z powierzchni szumowinę a następnie przykryć i zaizolować od góry. Klarowanie przebiega około 48 godzin, po czym wyjmuje się kręgi wosku, które powinny być jednorodne, czyste posiadające biały nalot.

Bielenie przeprowadza się na wosku, który przeznaczony jest do celów farmaceutycznych oraz kosmetycznych. Najczęściej bielenie jest wykonywanie na woskach wyekstrahowanych, które mają ciemną barwę. Wosk może być bielony w słońcu lub metodami chemicznymi. Bielenie na słońcu polega na precyzyjnym rozdrobnieniu wosku a następnie wylaniu cienkich a dużych płytek i wystawienie na bezpośrednie działanie promienia słonecznych w czystym i zacisznym miejscu. Po rozjaśnieniu warstwy górnej wosk poddaje się przetopieniu na następnie ponownemu wystawieniu na promienie słoneczne. Proces ten jest powtarzany aż do skutku. Aby przyspieszyć proces bielenie nakrapia się wosk wodą.

Chemiczne bielenie wosku przeprowadza się przy użyciu wody utlenionej (H₂O₂). Rozdrobniony wosk zanurzany jest w 3% roztworze perhydrolu na 24-28 godzin a następnie dodaje się boraksu i ciecz z woskiem ogrzewa do temperatury 50°C, utrzymując tę temperaturę przez 12 godzin. Po upływie tego czasu całość schładza się a po upływie 24 godzin ponownie podgrzewa do temperatury 50°C przez 8 godzin. Po ponownym schłodzenie, wosk przepłukuje się wodą destylowaną, w naczyniach emaliowych ze względu na brak reakcji kwasu z naczyniem. Wosk staje się cięższy o jaśniejszym zabarwieniu, jednocześnie zanika charakterystyczny zapach wosku.

Mieczysław Wojtacki- Produkty pszczele i przetwory miodowe. PWRiL. Warszawa;  Leon Bornus- ABC mistrza ogrodnika- pszczelarstwo. Wydawnictwo Spółdzielcze Warszawa