Mleczko pszczele jest wydzieliną gruczołów gardzielowych pszczoły, mieszczących się w przedniej części głowy. Rozwój gruczołów gardzielowych jest w głównej mierze zależny od spożywanego pyłku kwiatowego, przy czym uwarunkowany jest on także rodzajem pyłku. Zdolność do produkcji mleczka wykazują pszczoły robotnice w wieku 3-6 dni od wygryzienia się z komórek. Początkowo młoda robotnica karmi starsze larwy mieszaniną składającą się z miodu, wody oraz pierzgi, co w rezultacie prowadzi do wykształcenia się u niej gruczołów gardzielinowych przez które wydziela mleczko.

Proces ten trwa od siódmego do czternastego dnia życia pszczoły, po czym następuje stopniowe zanikanie gruczołów. Larwy robotnic i trutni karmione są mleczkiem przez pierwsze 3-4 dni życia, matką pszczelą natomiast w ciągu całego stadium larwalnego. Mleczko pszczele ma silne właściwości antybiotyczne. Prawdopodobnie istnieją różnice w składzie mleczka pszczelego, które podawane jest larwom w matecznikach i w komórkach pszczelich, a niektóre z jego składników decyduje o powstawaniu zapłodnionego jaja robotnicy lub matki. Poza tym pewne różnice w składzie tego produktu zależą od wieku karmionych larw, od wieku pszczół karmicielek, od gatunku spożywanego przez nie pyłku itd.

Właściwości fizyczne i skład chemiczny mleczka

Mleczko ma postać płynnej, gęstej substancji o barwie kremowej lub niebieskobiałej, o smaku lekko kwaśnym cierpkim i ostrym. Charakteryzuje się kwaśnym zapachem, swoistym dla mleczka. Współczynnik załamania światła w temperaturze 20°C waha się w granicach od 1,4060 do 1,4065. Dobrze rozpuszcza się w wodzie wytwarzając jednorodną emulsje lekko opalizującą. Mleczko charakteryzuje się dobrą rozpuszczalnością w 0,1 molowym roztworze NaCl, a z rozpuszczalników organicznych dobre są:

• eter
• aceton
• alkohol.

Rozpuszczalność w miodzie sięga 80%. Mleczko pszczele wykazuje odczyn kwaśny. Wojtacki za Elserem podaje, że pH mleczka pszczelego wynosi od 4,1 do 4,8 i jest zależne od dnia, w którym karmione są larwy.

W wyniku przeprowadzonych analiz stwierdzono, że mleczko zawiera 23,5-49,3% suchej masy a w niej 0,70-5,46% popiołu; 0,34-23,0% tłuszczu; 8,3-42% węglowodanów; 9,0-35,0 białka. W skład białka mleczka pszczelego wchodzą albuminy i gammaglobuliny. W białku mleczka stwierdza się obecność następujących aminokwasów:

• alaniny
• argininy
• cystyny
• fenyloalaniny
• glicyny
• glutaminy
• histydyny
• izoleucyny
• kwasu asparaginowego
• kwasu glutaminowego
• leucyny
• lizyny
• metioniny
• proliny
• seryny
• treoniny
• tryptofanu
• tyrozyny
• waliny

Niektóre z tych aminokwasów występują również w stanie wolnym. Mleczko jest substancją bogatą w witaminy: B₁, B₂, B₆, B₁₂, PP, kwas pantotenowy, kwas foliowy, biotynę, inozytol. Szczególnie dużo zawiera kwasu pantotenowego, niacyny (witaminy PP) oraz inozytolu. Kwas pantotenowy ogrywa kluczową rolę w przemianie materii rozwijającej się larwy. Mleczko zawiera 10 razy więcej kwasu pantotenowego niż pyłek i pierzga.

Spośród składników mineralnych w mleczku pszczelim wykryto następujące:

• sód
• potas
• mangan
• glin
• arsen
• rtęć
• cynk
• żelazo
• magnez
• krzem
• chrom
• kobalt
• wapń
• miedź
• siarka
• chlor
• brom
• złoto
• bizmut

Tabela 1. Skład chemiczny mleczka świeżego i jego suchej masy w % wg. M. Wojtackiego

Tabela 2. Zawartość witamin (w µg) w 1g świeżego mleczka wg. M. Wojtackiego

Mleczko pszczele zostało dostrzeżone w siedemdziesiątych latach XVII wieku przez Holendra Swammerdama, a pierwsze badania tego produktu zostały przeprowadzone sto lat później przesz Reaumura. Liczne badania chemiczne oraz biologiczne wykazały w mleczku duża koncentrację cennych witamin, co pozwoliło kontynuować badania nad wpływem oraz działaniem mleczka pszczelego na organizm zwierząt. Szeroki rozgłos zapewnił mleczku agronom i pszczelarz francuski dr Caillas z Orleanu, który w broszurze opisał próby wstrzykiwania go kurom, przez co zwiększała się ich nieśność, a stare odzyskiwały zdolność znoszenia jaj. Caillas utwierdzał się w przekonaniu, że mleczko wywiera pozytywny wpływ na organizm ludzki, poprzez regenerację siły, wzmagając energię i przywracając dobre samopoczucie. Sposób przestawienia wyników przez francuskiego pszczelarza sprawił, że zagadnienie działania mleczka pszczelego wzbudziło duże zainteresowanie w wielu krajach.

Dr. Garden – biolog z Nowego Jorku udowodnił wpływ mleczka pszczelego na wydłużenie życia muszki owocowej o 29% w porównaniu do owadów kontrolnych. Podane próby zostały potwierdzone przez kolejnych amerykańskich naukowców.

Pozytywne wyniki w leczeniu chorych na wrzody żołądka i dwunastnicy uzyskał prof. Izar ze Sieny, natomiast profesor i Malossi z Bolonii, udowadnił, że dzieci którym podawano mleczko, przybierały na wadze, znaczna część z nich wykazywał odporność na choroby zakaźne.

Wyniki licznych badań i doświadczeń nie doprowadziły w efekcie końcowym do uznania mleczka pszczelego lekiem. W Polsce pierwsze próby produkcji mleczka pszczelego na większą skale przypadają na koniec lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia.