Tabela 1. wg Dutkiewicza T.

Ciekły metal w temperaturze pokojowej, barwy srebrzystej, rozpuszczalny w kwasie azotowym z utworzeniem Hg(NO₃)₂ i tlenków azotu oraz siarkowy. Z metalami alkalicznymi tworzy amalgamaty.

Występowanie

Najczęstszą postacią spotykaną w przyrodzie są połączenia dwuwartościowe (HgS- cynober). Rtęć metaliczna wykorzystywana jest do wyrobów aparatów pomiarowych, termometrów, barometrów, w przemyśle elektrotechnicznym. Ponadto używa się jej w przemyśle chemicznym przy produkcji chloru przez elektrolizę oraz w przemyśle farmaceutycznym. Nieorganiczne sole rtęci o największym zastosowaniu to:

• chlorek rtęciowy (sublimat) HgCl₂
• chlorek rtęciawy
• azotan rtęciawy
• siarczek  rtęciowy

Związki te znalazły zastosowanie w impregnowaniu drewna, trawienia stali, w pozłacaniu, brązowieniu, produkcji akumulatorów.

Organiczne związki siarki mają zastawanie w medycynie jako środki bakteriobójcze, konserwujące i moczopędne, w konserwacji drewna, wyrobów przemysłowych wykonanych z tworzyw sztucznych, a także w rolnictwie jako zaprawy o charakterze grzybobójczym.

W toksykologii najważniejszą rolę odgrywają preparaty stosowane w rolnictwie.

W roślinach rtęć nie spełnia żadnej funkcji metabolicznej, natomiast przenika do nich bezpośredni z powietrza i gleby. Rtęć najczęściej umiejscawia się w zielonych częściach roślin, w nasionach, korzeniach i kłączach. Zawartość rtęci w roślinach nie przekracza zwykle 0,5 ppm, a pośredni poziom wynosi 0,02 ppm. Zawartość rtęci w roślinach zależy w przeważającej mierze od formy, w jakiej występuje w środowisku, gatunku rośliny oraz od zastosowanych zabiegów agrotechnicznych. Najwyższy poziom rtęć i w roślinach stwierdza się w pobliżu rejonów przemysłowych.

Rtęć występuje niemal we wszystkich tkankach zwierzęcych. Nie wpływa ona na prawidłowość funkcjonowanie organizmów, jednak zwierzęta gromadzą rtęć w różnych częściach organizmu, szczególnie w narządach miąższowych.

Tabela 2. Zawartość rtęci (w mg/kg) w niektórych organach zwierzęcych wg Smoczyńskiego i in.

Zwierzęta najłatwiej wchłaniają rtęć w postaci chlorków: metylortęciowego i metoksyetylortęciowego. Rtęć wykazująca się szczególnym powinowactwem do grup tiulowych, karboksylowych i aminowych, powoduje zaburzenia procesów biochemicznych.

Nagromadzenie rtęci w żywności pochodzenia morskiego i lądowego stwarza ryzyko dla człowieka, głównie przez spożywanie ryb, a zwłaszcza tuńczyków, krabów i ślimaków, oraz ptactwa łownego z terenów, gdzie stosowane są fungicydy.

Emisja przemysłowa związków rtęciowych do zatok oceanicznych i rzek a Japonii w latach 50., ubiegłego stulecia spowodowała śmiertelne zatrucia u ludzi na wskutek spożywania ryb, zawierających metylortęć. Stężenia rtęci u większości ryb słodkowodnych i oceanicznych sa poniżej 0,2 mg/kg (Seńczuk).

Wchłanianie, przemiany w ustroju, wydalanie

Rtęć i jej związki szybko wchłaniają się zarówno przez skórę, przewód pokarmowy oraz przez układ oddechowy w postaci par i mgieł. Średni retencja par rtęci metalicznej przy stężeniach 0,1-0,2 mg/m³ wynosi 76%, przy wdychaniu nosem i 96% przy wdychaniu ustami (Dutkiewicz). W wyniku licznych badań wysunięto sugestię, że rtęć metaliczna przechodzi do krwioobiegu, po wcześniejszej reakcji z białkami organizmu i utworzenia z nimi rozpuszczalnych kompleksów.

Przedostanie się rtęci metalicznej do przewodu pokarmowego nie wywojuje objawów zatrucia, gdyż większość dawki przyjętej wydala się z kałem w stanie niezmienionym. Najmniejsza dawka śmiertelna rtęci podanej tą drogą wynosi 2 g.

Nieorganiczne związki rtęci wchłaniają się dobrze zarówno z przewodu pokarmowego jak i przez skórę. Wchłonięty metal szybko przechodzi do krwi i wydala się głównie z moczem, kałem, śliną, mlekiem, oraz przez skórę z potem. Szybkość wydalania ulega gwałtownemu zahamowaniu, jeśli ekspozycja lub podawanie zostaną przerwane, ale niewielkie ilości mogą wydalać się sporadycznie do roku.

Przy dłuższych ekspozycjach rtęć zostaje przegrupowana do związków rtęci o małej szybkości wchłanianie. Sole ulęgające resorpcji tworzą połączenia z grupami tiulowymi białek dając merkaptany rtęciowe, szybko wychwytywane z krążenia przez tkanki. Związki nieorganiczne krwi po wchłonięciu nie wykazują powinowactwa do którejkolwiek z upostaciowionych postaci tej tkanki.

Największe ilości rtęci, które stanowią w początkowym okresie 40-50%, a po 15 dniach 90% ilości występującej w ustroju znajdują się w nerkach. Nerki są jedynym narządem krytycznym, ponieważ wysoki poziom rtęci utrzymuje się w nich przez dłuższy czas, wykazując w pierwszych dobach tendencję wzrostową.

Nieorganiczne związki rtęci wydalane s z organizmu z kałem i moczem, a ilość wydalanych związków danymi drogami zależy od drogi podania.

Inaczej przedstawia się wydalenie rtęci w przypadkach podania jej z postaci organicznych związków. Preparaty organiczne wchłaniają się do organizmu przez skórę, przewód pokarmowy i układ oddechowy.

Przez nieuszkodzoną skórę łatwo wchłaniają się: dwuetylek, dwumetylek, fenylochlorek rtęciowy, a także fenylooctan, benzoesan rtęciowy oraz oleinian fenylortęciowy. Wchłonięte związki w niezmienionej postaci łącza się erytrocytami.

Główną drogą wydalania rtęci w postaci organicznych związków jest kał.

Źródła i przyczyny zatruć, objawy zatrucia

Na wskutek dużej prężności par rtęci w temperaturze pokojowej narażenie na zatrucie w warunkach przemysłowych występuje dosyć często. Wyróżnia się dwa rodzaje zatruć:

• Ostre
• Przewlekłe.

W warunkach przemysłowych bierze się pod uwagę tylko tę drugą postać. Objawu zatrucia u ludzi charakteryzują się metalicznym smakiem w ustach, ślinotokiem, obrzękiem i krwawieniem z dziąseł oraz pojawieniem się ciemnej obwódki siarczku rtęciowego na dziąsłach i wargach. Występują owrzodzenia warg i policzków, obrzęk węzłów chłonnych i ślinianek. Zatruty traci apetyt, ma mdłości i wymioty, krwawą biegunkę oraz wrzody żołądka i dwunastnicy, w krwi pojawia się hemoliza. Śmierć następuje między 6 a 10 dniem choroby z powodu mocznicy (Dutkiewicz).

Przewlekłe zatrucie ma podobne objawy początkowe jak ostre i dotyczą one przeważnie jamy ustnej. Później pojawia się drżenie rak, powiek, warg, języka. Objawem charakterystycznym przewlekłej rtęcicy jest zjawisko rtęciowego erytyzmu czyli swoistego pobudzenia, które cechuje drażliwość i wybuchowość na przemian z nieśmiałością. Rozwija się zjawisko zespołu encefalopatii rtęciowej z zaburzeniami móżdżku. Przewlekłe zatrucie rtęcią występuje po 3-4 latach pracy.

Związki metylortęciowe były przyczyną kilku epidemii zatruć na świecie wśród ludzi spożywających ryby, zawierające te związki, oraz pieczywo wypiekane z ziarna zaprawionego fungicydem metylortęciowym. Epidemie miały miejsce w Japonii (Minamata Bay i Niigata) w związku z zanieczyszczeniem zbiorników wodnych ściekami przemysłowymi, zawierającymi związki rtęci. Stężenie rtęci całkowitej w rybach sięgało 11 mg/kg. po spożyciu pieczywa zawierającego reszty zapraw alkilortęciowych (metylortęciowych i etylowych) w Iraku (1971-1972) hospitalizowano 6000 zatrutych, z których 500 zmarło. Zawartość metylortęci w pszenicy wynosiła 3,7-14,9 mg/kg (Seńczuk).

W przypadku zatruć rtęcią organiczną kliniczny obraz rozwija się odmiennie. Pochodne fenylowe rtęci dają miejscowe podrażnienia skórne z tworzeniem trudno gojących się ran w postaci pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym. Natomiast połączenia metylowe lub etylowe dają objawy już po kilku miesiącach charakteryzują się drętwieniem palców, języka zaburzeniami mówi, równowagi ora także wystąpieniem trwałej ślepoty.

Zaburzenia toksyczne w przewlekłej rtęcicy mają charakter odwracalny, ale w przypadkach nieleczonych rozwijają się zmiany degeneracyjne w organizmie. Alkohol i nikotyna mają wpływ nasilający na zatrucie. Leczenie zatruć polega najczęściej na stosowaniu preparatów umożliwiających wydalenia metalu z ustroju oraz zobojętnieniu działania toksycznego.

Tabela 3. Stężenie rtęci w powietrzu i w moczu oraz rodzaj obserwowanych działań toksycznych u ludzi długotrwale narażonych zawodowo na pary rtęci wg Seńczuka

* Informacje dotyczą osób zatrudnionych prze 40 h tygodniowo przez rok

Źródło: Tadeusz Dutkiewicz- Chemia toksykologiczna. PZWL. Warszawa; Witold Seńczuk (red.)- Toksykologia. PZWL. Warszawa; S. Smoczyński, W. Damicz, R. Amarowicz- Chemiczne aspekty higieny żywności. PWN. Warszawa; M. Nikonorow- Toksykologia żywności. PZWL. Warszawa