Tabela 1. wg Dutkiewicza T.

Selen występuje w dwóch odmianach alotropowych jako selen metaliczny i selen niemetaliczny. Selen metalicznych jest niebieskoszary, rozpuszczalny w chloroformie, dwusiarczku węgla, kwasie siarkowym, przewodzi elektryczność. Selene niemetaliczny o barwie czerwonej nie przewodzi elektryczności, nie jest rozpuszczalny w dwusiarczku węgla. Selen jest pierwiastkiem o dużej aktywności mechanicznej.

Występowanie, otrzymywanie, zastosowanie

W przyrodzie selen wstępuje w postaci związanej. Duża jego zawartość znajduje się w złożach siarki lub siarczków. Jest spotykany w rudach ołowiu, miedzi, rtęci, złota w postaci rzadko występujących minerałów

• zaumanit
• bercelianit

Związki selenu jak i sam selen mają dość szerokie zastosowanie w przemyśle elektrotechnicznym do produkcji fotokomórki, prostowników prądów zmiennych. Używany jest także do barwienia szkła na kolor czerwony, czerwonożółty lub zobojętniania zielonego zabarwienia. Selenowe szkło rubinowe ma zastosowani w lampach sygnalizacyjnych. Stosuje się je również jako przeciwutleniacze i katalizatory do wulkanizacji, a w przemyśle rolniczym do produkcji fungicydów, herbicydów, insektycydów oraz środków o działaniu bakteriobójczych. Sole selenu mają zastosowanie również w medycynie weterynaryjnej. Selenowy odpowiednich chloramfenikolu jest 10 razy silniejszym antybiotykiem. Selenopuryny i selenopirymidyny wykazują działanie antymitotyczne. Jak podaje Dutkiewicz pochodne selenu mogą powodować inhibicje układów enzymatycznych np. dehydrogenazy kwasu bursztynowego, fumarowego i malonowego.

Wchłanianie, przemiany w ustroju, wydalanie

Związki selenu wchłaniają się zarówno przez skórę, przewód pokarmowy jak i przez drogi oddechowe. W przemyśle najczęściej dochodzi do zatruć poprzez układ oddechowy. Tą drogą wnikają do organizmu gazowe związki selenu tj: selenowodór, sześciofluorek selenu oraz inne lotne związki, np. oksychlorek selenu. Ważne znaczenia ma wchłanianie przez skórę poprzez bezpośredni kontakt z roztworami selenu

Zatrucia poprzez przewód pokarmowy są najczęściej przypadkowe w celach samobójczych- spowodowane szyciem owoców, nasion lub przetworów sporządzonych z roślin silnie absorbujących selen. Graniczną toksyczną dawką selenu w zatruciach przewlekłych drogą doustna jest 0,1 mg/kg

Liczne badania przeprowadzone na zwierzętach udowodniły, że zarówno organiczna jak nieorganiczne zawiązki selenu mają zdolność do kumulacji w organizmie. Część wprowadzanego do ustroju pierwiastka jest magazynowana w tkankach jako związek białkowy.

Tkanki zwierzęce mogą enzymatycznie redukować mało toksyczny selenian do bardziej toksycznego seleninu u ewentualnie do selenu. Częściowo selen zmienia się w selenek dwumetylu i w takiej postaci wydala się z powietrzem wydychanym, co jest spowodowane transmetylacją seleninu i utworzeniem wolnych związków. Zjawisko to ma miejsce w komórkach wątroby i służy jako wskaźnik funkcji wątroby

Wydalanie selenu odbywa się przez:

• nerki
• skórę
• przewód pokarmowy
• drogi oddechowe

Selen wchodzi w skład preoksydazy glutationowej, wykazującej działanie czynnika przeciwurtleniającego zapobiegającego głownie utlenianiu hemoglobiny. Rola selenu i witaminy E związaną jest w organizmie z kontrolą procesów peroksydacji lipidów, DNA i RNA. Ponadto, jako element przenikający przez błony komórkowe, selen reaguje z białkami oraz pobudza syntezę przeciwciał.. Selen wspólnie z witaminą E, chroni błony organelli komórkowych przed utleniającym działaniem lipidów, uczestnicząc aktywnie w przenoszeniu elektronów z białkowych wiązań Fe-S. Ponadto selen ułatwia wchłanianie oraz reguluje funkcje witaminy E. Pierwiastek ten tworzy również połączenia z aminokwasami np. witaminy E. Pierwiastek ten tworzy również połączenia z aminokwasami np. selenocysteiną, selenometioniną, które biorą udział także w procesach redukcyjnych (Seńczuk).

Źródła i przyczyny zatruć objawy zatrucia

Duża możliwość przenikania związków selenu różnymi drogami do organizmu powodują, ze prawdopodobieństwo zatrucia tym pierwiastkiem jest bardzo wysokie. Zatrucia selenem mogą zarówno ostre jak i przewlekłe, głównie przy pracy w przemyśle lub po spożyciu pokarmów zawierających nadmiernie ilości selenu. Do zatruć ostrych dochodzi w wyniku narażenia na działanie selenowodoru. Objawami zatruć ostrych są: gorączką, pocenie się, zaburzenia trawienia, podrażnienie śluzówki oczu, nosa i gardła, zapach czosnku w wydychanym powietrzu, metaliczny smak a czasem i drgawki W późniejszym okresie może wystąpić zapalenie i obrzęk płuc, wypadanie owłosienie, ostra próchnica zębów, ślepota. Warto nadmienić, że objawy zatrucia selenem są bardzo podobne do zatruć arsenem.

Przewlekłe zatrucia zostały zaobserwowane u robotników narażonych na wchłanianie pyłu metalicznego selenu, dwutlenku selenu i par różnych związków selenu. Objawem zatrucia przewlekłego selenem jest: uszkodzenie wątroby, któremu towarzyszą najczęściej zaburzenia żołądkowo-jelitowe, barak łaknienia, upośledzenie stanu odzywania. Ze strony układu nerwowego obserwuje się zaburzenia nerwowe objawiające się stanami przygnębienia, niemożności skupienia uwagi, wzmożonej pobudliwości nerwowej i nocnych potów- znamiennych obiadów zatrucia selenem. Na terenie północno- zachodnich stanów USA, gdzie powszechna jest selenoza u zwierząt, zanotowano u ludzi nasilenie chorób skórnych, zaburzeń żołądkowo-jelitowych, żółtaczki i artretyzmu. Ponadto powszechnym objawem jest była próchnica zębów i zanik paznokci. Objawy toksyczne wywołane selenem zostały stwierdzone także wśród mieszkańców Chin, którzy spożywali średnio około 56 mg selenu dziennie (Seńczuk). Duże znaczenie w zapobieganiu zatruciom selenem ma dieta. Należy podawać duże ilości płynów a ponadto środki moczopędne, dla możliwie największego przyspieszenia wydalanie

Źródło: Tadeusz Dutkiewicz- Chemia toksykologiczna. PZWL. Warszawa; Witold Seńczuk (red.)- Toksykologia. PZWL.