Kawa (Semen coffeae) jest owocem drzewa kawowego należącego do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). Nazwa kawy pochodzi z południowoetiopskiej prowincji Kaffy, gdzie do dziś zachowały się naturalne leśne zarośla kawy arabskiej.

Podobno największymi smakoszami kawy wśród zwierząt są małpy. Zjadają one najaromatyczniejsze owoce z dojrzałymi nasionami. W zapiskach badaczy można natrafić na informacji, że tubylcy zbierali nadtrawione nasiona po ich przejściu przez przewód pokarmowy małp, poddawali specjalnym zabiegom i w ten sposób pozyskiwali „boski napój”. Był on podawany na specjalne okazje jako swoisty rarytas (K. Bonenberg). W niektórych krajach tropikalnych  napój z kawy przygotowywany jest z podprażonych i zmielonych liści. W Afryce parzą niekiedy liście jak herbatę.

Za ojczyznę kawy uchodzi  etiopska prowincja Kaffa, gdzie do dziś znajdują się naturalne zarośla kawowe. W kręgu tamtejszej kultury  kawa była znana  już w starożytności nie tylko jako napój, lecz także jako potrawa. Były to gotowane nasiona z dodatkiem masła i soli (K. Bonenberg).

Z Etiopii kawa dostała się w XIII-XIV w, na Półwysep Arabski do Jemenu, który dostarcza najlepszej jakościowo kawy jemeńskiej (w tym znakomitej kawy zwanej mocca). Prawdopodobnie w Jemenie wynaleziono napój-kawę, która stała się napojem Beduinów i wędrowców z karawan, obecnie zaś ulubionym napojem Amerykanów i Europejczyków. Najczęściej  przewozu nasion dokonywano karawanami wędrującymi szlakiem Jemen-Mezopotamia-Indie. Ważniejszymi odbiorcami kawowego ziarna były podobno ówczesne klasztory; kawa ułatwiała nocne czuwanie.

Około roku 1450 kawa znana jest w Mekce, nieco później również w Medynie. Z tych centrów kultu mahometańskiego zwyczaj picia kawy rozpowszechnia się błyskawicznie na cały ówczesny świat muzułmański.

Jak podaje M. Rejewski nowy napój przypadł Arabom tak do gustu tak daleko, że rychło wynikła potrzeba wprowadzania ograniczeń, mających zapobiec nadmiernej konsumpcji kawy i przesadnie  długiego wysiadywania w kawiarniach. Odpowiednie zarządzenia wydano w mekce już w roku 1511! W tym tez mniej więcej okresie pojawia się bogate piśmiennictwo dotyczące kawy i jej ewentualnej szkodliwości  dla zdrowia. Tymczasem jednak kawa staje się napojem Bediunów i kupców karawanowych. Jeszcze dzisiaj nigdzie na świecie, nawet w Brazylii, nie pije się mocnej aromatycznej kawy jak u Arabów z Jemenu i Berberów z Mahgrebiu.

Zwyczaj picia kawy przejęli od Arabów Turcy Otomańscy. W 1550 roku otworzono w Stambule pierwszą publiczna kawiarnie, którą z rozkazu sułtana zamknięto. Powodem był zwyczaj gromadzenia się w niej elity intelektualnej, nastawionej opozycyjnie wobec władcy i dworu (M. Rejewski).

Do Europy kawa dotarła dość późno. Do początków XVII stulecia niewielkie ilości, traktowane raczej kuriozalnie lub jako lekarstwo, docierały sporadycznie na dwory panujących. Wieści o kawie do Europy dotarły za sprawą włoskiego profesora z Padwy, który w roku 1592 był uczestnikiem weneckiego poselstwa do Egiptu. Natomiast nasiona sprowadzano 13 lat później. Otrzymał je francuski lekarz i botanik Charles d`Ecluse.

Pierwszym europejskim miastem, w którym przyjął się zwyczaj publicznego picia kawy, była Wenecja (1624 r.). Bardzo szybko zwyczaj ten przejęły inne miasta Italii, a następnie reszty Europy.  W 1658 roku Holendrzy zawieźli krzewy kawowe na Cejlon, w 1690 i 1699 r.-na Jawę stąd uprawa rozprzestrzeniała się na inne półwyspy Archipelagu Sundajskiego. W Gujanie Francuskiej założono pierwszą plantację w 1719 r.; stąd potajemnie wywieziono kawę do Brazylii. Wiek XVIII upamiętnił się rozprzestrzenianiem kawy w całej strefie tropikalnej. Europa dowiedziała się o kawie w 1592 roku, gdy włoski lekarz i botanik Prosper d`Alpino, towarzyszący weneckiemu poselstwu do Egiptu, opisał napój kawę jako środek leczniczy.

Do Polski kawa trafia w wyniku wojen polsko-tureckich. Powszechniejsze jej spożycie zaczęło się dopiero w XVIII wieku.

Spośród kilkudziesięciu istniejących odmian kawy 3 zyskały sobie największe znaczenie, a mianowicie coffea arabica Linne wraz z szeregiem odmian — arabskie drzewo kawowe, coffea liberia Hiern — liberyjskie drzewo kawowe i coffea robusta Lind — jest uważana za odmianę coffea arabica.

Za najcenniejszą odmianę uchodzi kawa arabska  (Caffea arabica). Jest to małe drzewko lub krzew ze skórzastymi wiecznie zielonymi liśćmi. Kwitnie biało od trzeciego roku życia. Kwiaty są obupłciowe, białe, o 5 zrośniętych płatkach korony , pachnące. Pręcików 5, słupek 1. Owoce, podobne do wiśni, kryją w środku dwie pestki, czyli dwa znane kawowe ziarna. Młode owoce są zielone, w mirę dojrzewania nabierają barwy żółtozielonej. Owoc otacza dość gruba skórka, pod którą znajduje się soczysty, bogaty w cukry miękisz. Dojrzewanie owoców trwa 8-12 miesięcy.  Nasienie, zwane u nas pospolicie ziarnem kawowym, otulone jest jeszcze delikatną błoniastą okrywa nasienną. Na jego spłaszczonej powierzchni widoczna jest płytka, podłużna bruzda, powstała na skutek podwinięcia się brzegów liścieni. U nasadki bruzdki tkwi mały zarodek, usuwany w czasie obróbki ziarna. Znane są przypadki tworzenia się tylko jednego nasienia, oraz zawiązywania się większej liczby wielobocznych nasion. Dojrzewanie  owoców trwa 8-12 miesięcy, stąd ogromne wymagania kawy wobec średnich wilgotności i średniej temperatury. Rośnie na wysokości 900-2500 m. n.p.m w wilgotnych leśnych parowach i lasach galeriowych.

Warto dodać, że kawa może być wysiewana (tak jak to się czyni w Brazylii) lub rozmnażana wegetatywnie za pomocą odkładów, sadzonek lub szczepienia lepszych gatunków na podkładach gatunków gorszych(np. arabiki na kawie liberyjskiej). Ze względu na nierównomierny okres dojrzewania kawy zbiera się ją ręcznie przez kilka miesięcy w roku. Z jednego hektara otrzymuje się 300-500 kg, z jednego krzewu około 500 g. Kawa uprawiana w Brazylii jest plenna , ze bije wszelkie rekordy. Czasem zbierano nawet do 5 ton z 1 ha. W przypadku bardzo bogatych zbiorów  największy plantatorzy topią kawę w morzu, aby nie dopuścić do spadku jej ceny na światowych rynkach.

Krzewy kawowe eksploatowane są około 20 lat, ale nie jest to reguła, w niektórych bowiem regionach owocują nawet 100 letnie plantacje.

Nasiona kawy rozłożone w słońcu w płatach suszy się około 2 miesięcy. Suszenie w specjalnych suszarniach trwa krócej. Sposób suszenia nie jest jednak obojętny dla jej smaku.

Skład chemiczny kawy i znaczenie lecznicze

Znajdujące się w handlu nasiona kawy zawierają około 11% wody, 11% tłuszczu, 13% białek i 0,3-2,5% kofeiny (średnio1,3%), garbniki oraz hydroksytryptaminę (serotoninę). Ważnymi składnikami kształtującymi smak i aromat kawy są związki polifenolowe, wstępujące w łącznej ilości około 8%. Są to kwasy chlorogenowy, chinowy i kawowy. Kwas chlorogenowy ma ściągający, lekko kwaśny smak, wg. niego ocenia się właściwości smakowe naparów poszczególnych gatunków kaw. Kawa gatunku Arabica zawiera nieco mniej tego kwasu niż Robusta lub mieszanki kaw. Jak podaje Waszkiewicz-Robak- zawarta w kawie trygonellina (metylobetaina kwasu nikotynowego) podczas prażenia podlega częściowemu rozkładowi i przekształceniu w wit. PP (kwas nikotynowy). W kawie palonej występuje istotna żywieniowo ilość tej witaminy (10-40 mg/100 g) przy dziennym zapotrzebowaniu, wynoszącym 18 mg. Jedna filiżanka może pokryć od 5-10% jej dziennego zapotrzebowania. Jej zawartość zależy od gatunku kawy i stanowi w kawie Arabica od 0,6-1,3 %, natomiast w kawie Robusta od 0,6-0,9 %.

Słodki miąższ pestkowców kawy jest jadalny, a smakiem przypomina nieco owoce dzikiej róży; w Afryce służy do wyrobu napojów alkoholowych. Odpady powstające przy pozyskiwaniu nasion (do 60%) plonu stanowią nawóz bogaty w wapń, fosforany i kwas fosforowy. Lecznictwo ludowe w karach tropikalnych zaleca nasiona przy zatruciach opium, cholerze i innych chorobach.

Nasiona służą do sporządzania napoju i pozyskiwania kofeiny. Poddaje się je procesowi prażenia w temperaturze 200-250°C, co nadaje im charakterystyczny smak i zapach, wskutek zachodzących procesów karmelizacji cukrów, zmian w garbnikach, fenolokwasach i białkach (prowadzi do powstania związków lotnych).  W niektórych krajach tropikalnych napój przygotowują także z podprażonych i zmielonych liści. W Afryce parzą niekiedy liście jako herbatę. W handlu znajdują się także nasiona kawy palonej (całe lub zmielone). Wartość spożywcza kawy polega na jej charakterystycznych zaletach smakowych i właściwości przejściowego zwiększania zdolności do pracy i aktywności twórczej. Zawiera mniej kofeiny niż herbata, jednakże silniej aktywizuje procesy fizjologiczne, ponieważ stężenie kofeiny w napoju jest większe.

W medycynie ludowej krajów tropikalnych kawa jest znana jako środek stosowany w zatruciach opium lub przeciw cholerze. P

Napój w postaci naparu (różne metody przygotowywania) działa pobudzająco na o.u.n i układ krążenia (filiżanka kawy z 1 łyżeczki zawiera około 100 mg kofeiny), słabo moczopędnie (teobromina, kofeina), zwiększa wydzielania soku żołądkowego i żółci (kwas chlorogenowy i inne fenolokwasy, kofeina). Niektóre nasiona kawy (zwykle nieprażone) są surowcem do otrzymywania kofeiny, stosowanej  jako lek psychostymylujący i pobudzający korę mózgową  (analepticum), ośrodki naczynioruchowe i termoregulacji, rozszerzający naczynia wieńcowe, nerkowe, opon mózgowych, przyspieszający akcje serca, pobudzający wydzielanie soku żołądkowego i działający moczopędnie oraz przeciwbólowo w bólach głowy (E. Lamer- Zarawska. PZWL).

Kofeiny nie wolno podawać dzieciom, osobom w podeszłym wieku oraz w przypadkach zwiększonej pobudliwości, bezsenności, nadciśnienia, stwardnienia tętnic, organicznych schorzeń układu sercowo-naczyniowego, nieżytu żołądka i choroby wrzodowej żołądka.

Źródło: P. Czikow, J. Łaptiew- Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL; Bożena Waszkiewicz-Robak- Używki. Kucharz & Gastronom. Vademecum. Wydawnictwo REA. Marian Rejewski- Rośliny przyprawowe i używki roślinne. PWRiL. Warszawa; Krystyna Bonenberg- Rośliny użyteczne człowiekowi. IWZZ. Warszawa; Eliza Lamer- Zarawska i in. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL. Warszawa